Bạn mở TikTok với ý định chỉ xem một chút. Video đầu tiên không hay lắm, bạn vuốt. Video thứ hai cũng bình thường, lại vuốt tiếp. Đến video thứ ba thì đúng chủ đề bạn thích, thế là bạn nghĩ: “Ừ, xem thêm tí nữa.” Rồi một video nữa, thêm một video nữa. Đến lúc đặt điện thoại xuống, bạn mới nhận ra 40 phút đã trôi qua.
Điều buồn cười là ban đầu bạn chẳng hề định xem lâu đến vậy.
Nếu chuyện này xảy ra thường xuyên, chúng ta rất dễ tự kết luận: “Mình thiếu kỷ luật quá.” Nhưng thật ra, vấn đề không đơn giản như vậy. Mạng xã hội không chỉ có nhiều nội dung thú vị. Nó còn chạm đúng vào những điểm rất tự nhiên trong tâm lý con người: chúng ta thích phần thưởng, thích những điều bất ngờ, tò mò với thứ mình chưa biết, muốn được người khác công nhận và rất sợ cảm giác mình đang bỏ lỡ điều gì đó.
Nói đơn giản hơn, mạng xã hội luôn có cách cho bạn một lý do rất nhỏ để ở lại thêm một chút. Và “thêm một chút” chính là thứ khiến 5 phút rất dễ biến thành 50 phút. Và dưới đây là 6 cơ chế tâm lý khiến mạng xã hội trở nên khó bỏ hơn:
Phần thưởng bất ngờ
Bạn mở TikTok. Video đầu tiên không hay. Vuốt. Video thứ hai cũng bình thường. Vuốt tiếp. Đến video thứ ba, tự nhiên thấy hay. Bạn cười một cái rồi nghĩ: “Ừ, xem thêm tí nữa.” Và đó chính là cái bẫy.
Nếu TikTok đưa cho bạn toàn video hay, có khi bạn lại dễ chán. Nhưng nó không làm thế. Nó cho bạn một video dở, một video bình thường, rồi thỉnh thoảng lại ném vào một video hay đúng kiểu bạn thích. Thế là bạn cứ vuốt. Video này không hay thì thôi, biết đâu video sau hay. Video sau chưa hay thì thử thêm cái nữa.
Bạn không thật sự biết mình đang tìm cái gì, nhưng trong đầu cứ có một suy nghĩ rất nhỏ: “Biết đâu cái tiếp theo hay hơn.”
Nghe quen không? Nó giống hệt cảm giác lúc bạn mở tủ lạnh lần thứ ba dù biết chắc trong đó chẳng có món gì mới. Nhưng vẫn mở. Biết đâu mẹ vừa bỏ vào cái gì đó thì sao.
Mạng xã hội cũng vậy. Nó không cần làm cho mọi thứ hấp dẫn. Nó chỉ cần thỉnh thoảng cho bạn một thứ thật đáng thích. Trong tâm lý học, đây được gọi là phần thưởng biến đổi: bạn không biết chính xác khi nào điều thú vị sẽ xuất hiện. Chính sự không chắc chắn đó khiến bạn muốn thử thêm lần nữa.
Đây cũng là lý do câu “Tao chỉ định xem 5 phút thôi” thường không đi đúng kế hoạch. Bạn không ngồi xuống và quyết định: “Hôm nay mình sẽ lãng phí hai tiếng.” Bạn chỉ liên tục đưa ra những quyết định rất nhỏ: xem thêm một cái nữa.
Cho đến khi cộng tất cả những “một cái nữa” lại, bạn đã mất cả tiếng.
Đánh vào sự tò mò của não bộ
Bạn thử để ý những video mình thường dừng lại xem. Rất nhiều video bắt đầu bằng những câu như: “Có một điều mà 90% mọi người đều không biết…”, “Nếu bạn đang trên 25 tuổi, nhất định phải biết điều này…” hay “Tôi đã thử cách này trong 30 ngày và kết quả khiến tôi bất ngờ…”
Đọc đến đây là đã thấy muốn biết rồi đúng không?
Mà đôi khi chúng ta còn chẳng biết người ta sắp nói cái gì. Nhưng vẫn muốn xem.
Bởi não bộ rất thích giải quyết những thứ còn dang dở. Một câu chuyện kể đến đoạn hay nhất rồi dừng lại sẽ khiến bạn muốn biết phần còn lại. Một bộ phim kết thúc đúng lúc nhân vật chuẩn bị mở cánh cửa bí mật sẽ khiến bạn khó chịu hơn rất nhiều so với một bộ phim đã có cái kết rõ ràng.
Mạng xã hội tận dụng điều này cực kỳ tốt. Một tiêu đề bỏ lửng, một câu chuyện chưa kể hết, một video chia thành phần 1, phần 2, phần 3… đều có thể tạo ra cảm giác “Rồi sao nữa?”
Và một khi câu hỏi đó xuất hiện trong đầu, bạn có xu hướng muốn tìm câu trả lời.
Điều thú vị là nội dung chưa chắc phải quá hay. Đôi khi bạn xem tiếp chỉ vì đã bắt đầu rồi và muốn biết nó kết thúc thế nào.
Giống như lúc một người bạn kể cho bạn nghe chuyện tình cảm của họ. Bạn có thể thấy câu chuyện hơi dài, nhưng đến đoạn giữa vẫn phải hỏi: “Rồi cuối cùng hai người có quay lại không?”
Não mình đơn giản là không thích những cái vòng còn mở.
Mà trên mạng xã hội thì những cái vòng như vậy gần như vô tận. Một video vừa kết thúc, video khác xuất hiện. Một chủ đề vừa xong, một chủ đề liên quan lại hiện ra. Bạn vừa có câu trả lời cho một câu hỏi thì ngay lập tức có một câu hỏi khác được đặt ra.
Cứ mỗi lần bạn chuẩn bị rời đi, lại có một thứ mới đủ để kéo bạn ở lại.
Thói quen khiến bạn cứ chán là cầm điện thoại
Đây có lẽ là chuyện quen thuộc nhất.
Bạn đang ngồi chờ đồ ăn. Chán → cầm điện thoại. Đang chờ thang máy. Chán → cầm điện thoại. Đi vệ sinh → cũng cầm điện thoại. Nằm trên giường nhưng chưa buồn ngủ → lại cầm điện thoại.
Có khi chẳng có gì để xem cả. Instagram đã lướt hết rồi, TikTok cũng chẳng còn video nào thật sự thú vị. Nhưng tay vẫn mở.
Tại sao?
Bởi vì chúng ta đã quen với việc mỗi khi có một khoảng trống, điện thoại sẽ lấp nó vào.
Ngày trước, chờ 5 phút là chờ 5 phút. Bạn nhìn ra ngoài cửa sổ, ngó người đi đường, nghĩ linh tinh hoặc đơn giản là chẳng làm gì cả. Bây giờ, một khoảng trống vài phút gần như lập tức được lấp bằng một video, một tin nhắn hoặc một bài đăng mới.
Và não rất nhanh học được mối liên hệ này:
Chán → cầm điện thoại → có thứ để xem → đỡ chán.
Lần sau khi cảm thấy chán, bạn lại làm y như vậy.
Lâu dần, điện thoại trở thành một kiểu “nút thoát nhanh”. Không muốn làm việc? Mở điện thoại. Không biết phải làm gì? Mở điện thoại. Đang suy nghĩ quá nhiều? Mở điện thoại. Chỉ cần vài giây là bạn có một thứ khác để chú ý đến.
Đây là cách một thói quen được hình thành mà đôi khi chính chúng ta cũng không nhận ra. Bạn không cần phải đặc biệt yêu TikTok. Bạn chỉ cần nhiều lần sử dụng nó vào đúng lúc mình cảm thấy buồn chán hoặc khó chịu.
Vấn đề là nếu lần nào cảm thấy khó chịu chúng ta cũng lập tức chạy đến một nguồn kích thích, chúng ta sẽ ngày càng khó chịu được những khoảng thời gian rất bình thường của cuộc sống.
Ngồi yên 10 phút bắt đầu thấy chán. Ăn cơm mà không xem gì đó bắt đầu thấy thiếu thiếu. Đi bộ mà không nghe podcast cũng thấy trống trải. Đó là lúc chúng ta không chỉ dùng mạng xã hội để giải trí nữa. Chúng ta đang dùng nó để né tránh sự nhàm chán.
Nhu cầu được người khác công nhận
Có một lý do khác khiến chúng ta cứ quay lại mạng xã hội, dù đôi khi chẳng có gì đặc biệt để xem: chúng ta muốn biết người khác nghĩ gì về mình.
Bạn đăng một bức ảnh. Có 20 lượt thích. Bạn vui một chút. Một lúc sau mở lại, thành 50 lượt. Lại vui. Một người bình luận. Bạn vào xem. Có người trả lời bình luận đó. Bạn lại vào. Nhìn thì có vẻ rất nhỏ. Nhưng những thứ nhỏ như vậy lại có sức giữ chân khá mạnh.
Con người vốn đã quan tâm đến việc mình có được người khác chấp nhận hay không. Chuyện này không phải đến thời mạng xã hội mới xuất hiện. Từ rất lâu rồi, con người đã cần cảm giác mình thuộc về một nhóm, được người khác để ý và công nhận.
Chỉ là mạng xã hội biến tất cả những thứ đó thành những con số có thể nhìn thấy ngay trước mắt.
Bao nhiêu người thích ảnh của mình? Bao nhiêu người xem story? Có ai trả lời bình luận không? Có ai nhắn tin không? Và thế là chúng ta bắt đầu kiểm tra.
Điều đặc biệt là phản hồi không phải lúc nào cũng giống nhau. Có bài đăng chẳng ai quan tâm. Có bài lại bất ngờ được rất nhiều người thích. Có hôm điện thoại im re, có hôm thông báo liên tục hiện lên.
Chính sự không biết trước này lại khiến việc kiểm tra trở nên hấp dẫn hơn. Bạn không biết lần này sẽ có gì.
Vì vậy, bạn mở điện thoại.
Không có gì mới.
Bạn đóng lại.
Mười phút sau lại mở.
Biết đâu lần này có.
Đó là một vòng lặp rất nhỏ nhưng có thể lặp đi lặp lại hàng chục lần trong ngày.
Và đôi khi thứ chúng ta kiểm tra không phải là mạng xã hội.
Chúng ta đang kiểm tra xem mình có được người khác chú ý hay không.
Nỗi sợ bỏ lỡ
Bạn đã bao giờ không muốn xem điện thoại nhưng vẫn mở lên vì nghĩ: “Không biết có ai nhắn mình không?” Hoặc “Có chuyện gì mới không nhỉ?”, “Mọi người đang nói về cái gì vậy?”, “Lỡ có tin gì quan trọng thì sao?”
Đó chính là FOMO – Fear of Missing Out, hiểu đơn giản là nỗi sợ mình đang bỏ lỡ một điều gì đó.
Ngày trước, cảm giác này có thể xuất hiện khi bạn biết nhóm bạn đang đi chơi mà mình không được rủ. Bây giờ thì khác. Chỉ cần mở điện thoại, bạn có thể nhìn thấy cuộc sống của hàng trăm người cùng lúc.
Người này vừa đi du lịch. Người kia vừa cưới. Một người khác vừa mua nhà. Bạn bè đang tụ tập. Một sự kiện đang diễn ra. Một drama đang được bàn tán. Một xu hướng mới đang nổi lên.
Và nếu bạn không lên mạng vài tiếng, bạn có thể có cảm giác mình đã bỏ lỡ quá nhiều thứ.
Điều này tạo ra một nghịch lý khá buồn cười: chúng ta vào mạng xã hội để không bỏ lỡ cuộc sống của người khác, nhưng trong lúc đó lại có thể bỏ lỡ cuộc sống của chính mình.
Đang ăn với gia đình nhưng vẫn kiểm tra điện thoại. Đang đi cà phê với bạn nhưng vẫn xem story của người khác. Đang nằm cạnh người mình yêu nhưng đầu óc lại ở đâu đó trên Instagram.
Chúng ta sợ bỏ lỡ những thứ đang xảy ra trên màn hình đến mức đôi khi không nhận ra một thứ khác đang diễn ra ngay trước mặt mình.
Và FOMO không nhất thiết phải là chuyện lớn. Chỉ cần cảm giác “biết đâu có chuyện gì đó mà mình chưa biết” cũng đủ khiến chúng ta quay lại.
Não quen với việc luôn có thứ để xem
Đây có lẽ là cơ chế dễ bị bỏ qua nhất.
Bạn thử nhớ xem lần cuối mình ngồi yên mà không làm gì là khi nào.
Không điện thoại. Không nhạc. Không video. Không podcast. Không nhắn tin.
Chỉ ngồi đó.
Có thể bạn sẽ thấy hơi khó chịu.
Thậm chí vài phút thôi cũng dài một cách kỳ lạ.
Nhưng thực ra, con người từng sống với những khoảng trống như vậy mỗi ngày. Chờ xe thì chờ. Đi bộ thì đi bộ. Ngồi uống cà phê thì ngồi uống cà phê. Có những lúc chẳng có gì xảy ra cả.
Ngày nay, chúng ta gần như có khả năng lấp đầy mọi khoảng trống ngay lập tức. Chán một chút → TikTok. Không muốn suy nghĩ → YouTube. Thấy cô đơn → nhắn tin. Thấy mệt → xem vài video. Không muốn làm việc → lướt mạng.
Và vì não đã quen với việc liên tục có thứ mới để xem, những khoảng thời gian yên tĩnh bắt đầu trở nên khó chịu.
Đây cũng là lý do có những lúc bạn không thực sự muốn xem gì nhưng vẫn cứ lướt. Bạn đang tìm kích thích, chứ không phải tìm nội dung.
Cái đáng sợ không phải là chúng ta thích mạng xã hội.
Mà là chúng ta có thể dần mất khả năng ở yên với chính mình.
Bởi khi không có gì xảy ra, não bắt đầu phải tự tạo ra thứ để suy nghĩ. Nó nhớ lại một chuyện cũ, nghĩ về ngày mai, để ý xung quanh, nảy ra một ý tưởng mới hoặc đơn giản là nghỉ ngơi.
Nhưng nếu cứ vài giây chúng ta lại đưa cho nó một video mới, nó sẽ chẳng có cơ hội trải qua khoảng lặng đó.
Và đôi khi, chính những khoảng lặng ấy mới là lúc đầu óc được nghỉ thật sự.
Cơ chế hoạt động của mạng xã hội
Các nền tảng mạng xã hội không phát triển những tính năng này một cách ngẫu nhiên. Trong nhiều năm, các công ty công nghệ đã đầu tư rất nhiều vào việc nghiên cứu hành vi, sự chú ý và cách não bộ phản ứng với phần thưởng. Từ lượt thích, thông báo, video ngắn cho đến cách nội dung tiếp theo được đề xuất, tất cả đều hướng đến một mục tiêu rất rõ: hiểu điều gì khiến bạn dừng lại, điều gì khiến bạn muốn xem tiếp và điều gì khiến bạn quay lại vào ngày mai.
Thuật toán cũng không ngừng học từ chính hành vi của bạn. Bạn dừng ở đâu lâu hơn, xem nội dung gì, bỏ qua điều gì, tìm kiếm chủ đề nào… tất cả đều giúp hệ thống hiểu bạn thích gì và có khả năng khiến bạn chú ý đến điều gì tiếp theo.
Vậy nên lần tới khi bạn cầm điện thoại lên và cứ vuốt mãi, thử dừng lại một chút và tự hỏi:
Bạn đang thật sự lựa chọn thứ mình muốn xem, hay đang phản ứng với những gì một hệ thống đã rất hiểu về não bộ của bạn đặt trước mắt?
—————
Linkachu- người đã chiến đấu với cân nặng gần 20 năm và thử nghiệm thành công phương pháp ăn no đầy đủ chất vẫn giảm cân, không cần tập luyện.
Sẵn sàng đồng hành hướng nghiệp và định vị phát triển cho độ tuổi từ 18-33.
Đây là facebook của tớ! LinkachuMC
Tìm hiểu thêm về mình tại Linkachu.net
Vietnamese 
English