Trong rất nhiều gia đình, có một nghịch lý quen thuộc mà cha mẹ nào cũng từng trải qua: càng nhắc nhở, càng mắng mỏ thì trẻ lại càng bướng bỉnh hơn.
Một đứa trẻ bị nhắc nhiều lần vẫn tiếp tục làm điều mà người lớn không muốn. Khi lời nhắc nhở chuyển thành những câu trách mắng, thậm chí là quát nạt, cha mẹ thường mong rằng trẻ sẽ lập tức thay đổi. Nhưng thực tế lại thường ngược lại: trẻ phản ứng mạnh hơn, chống đối hơn, hoặc thu mình lại trong im lặng.
Chính điều đó khiến nhiều phụ huynh rơi vào một câu hỏi rất quen thuộc: Khi trẻ không nghe lời, phải làm sao?
Tuy nhiên, từ góc nhìn của tâm lý học trẻ em, việc mắng mỏ hiếm khi giúp trẻ thực sự thay đổi hành vi. Ngược lại, nó có thể khiến trẻ cảm thấy bị tổn thương, bị hiểu lầm, hoặc hình thành những phản ứng tiêu cực với người lớn.
Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc “sửa” hành vi của trẻ, có lẽ điều quan trọng hơn là hiểu điều gì đang diễn ra phía sau hành vi đó. Và khi nhìn trẻ em bằng một góc nhìn thấu hiểu hơn, cách chúng ta phản ứng với trẻ cũng sẽ dần thay đổi.
Nguyên nhân
Mắng mỏ khiến trẻ rơi vào trạng thái phòng vệ
Khi một đứa trẻ bị quát mắng, người lớn thường nghĩ rằng trẻ sẽ nhận ra lỗi sai và thay đổi hành vi. Nhưng trên thực tế, bộ não của trẻ lúc đó không tập trung vào việc hiểu bài học đúng và sai.
Thay vào đó, trẻ dễ rơi vào trạng thái phòng vệ cảm xúc.
Khi bị quát mắng, trẻ có thể trải qua nhiều phản ứng khác nhau:
- sợ hãi, vì cảm thấy mình vừa làm điều gì đó rất tệ
- tức giận, vì cảm thấy bị đối xử không công bằng
- phản kháng, như một cách chống lại áp lực từ người lớn
Trong trạng thái đó, điều trẻ đang nghĩ đến không phải là: “Mình cần sửa sai như thế nào?”
Mà thường là: “Làm sao để thoát khỏi tình huống này?” hoặc “Tại sao mình lại bị mắng như vậy?”
Khi cảm xúc tiêu cực chiếm ưu thế, khả năng suy nghĩ và tiếp nhận lời dạy của trẻ cũng giảm đi. Vì vậy, thay vì giúp trẻ hiểu vấn đề, việc quát mắng đôi khi chỉ khiến trẻ thu mình lại hoặc chống đối mạnh hơn.
Điều này cũng lý giải vì sao nhiều cha mẹ có cảm giác rằng càng mắng, trẻ lại càng không nghe lời. Không phải vì trẻ cố tình làm sai, mà vì trong khoảnh khắc đó, trẻ đang bận tự bảo vệ cảm xúc của mình hơn là tiếp thu bài học từ người lớn.
Mắng mỏ dễ tạo ra nhãn dán tiêu cực
Trong lúc tức giận hoặc mất kiên nhẫn, nhiều cha mẹ vô tình nói những câu như:
“Con lúc nào cũng nghịch.”
“Con chẳng bao giờ nghe lời.”
“Con đúng là đứa trẻ hư.”
Những câu nói ấy có thể chỉ là lời bộc phát trong khoảnh khắc, nhưng đối với trẻ em, chúng dễ trở thành những “nhãn dán” gắn lên chính bản thân mình.
Trẻ nhỏ đang trong quá trình hình thành nhận thức về bản thân. Các em thường nhìn mình qua cách người lớn nói và đối xử với mình. Vì vậy, khi liên tục nghe rằng mình “nghịch”, “hư”, hay “không nghe lời”, trẻ có thể dần tin rằng đó chính là con người mình. Và khi một đứa trẻ đã tin vào nhãn dán đó, hành vi của chúng thường vô thức đi theo đúng nhãn dán ấy.
Nếu trẻ nghĩ rằng mình là một đứa trẻ hư, trẻ có thể không còn cố gắng để cư xử tốt nữa. Trong suy nghĩ của trẻ lúc đó, việc làm sai dường như đã trở thành điều “bình thường” đối với mình.
Chính vì vậy, nhiều nhà tâm lý học trẻ em cho rằng thay vì gắn nhãn cho trẻ, người lớn nên tách hành vi ra khỏi con người của trẻ. Một hành động có thể sai, nhưng điều đó không có nghĩa là bản thân đứa trẻ là “xấu” hay “hư”.
Sự khác biệt nhỏ trong cách nói đôi khi có thể giúp trẻ giữ lại niềm tin rằng mình vẫn là một đứa trẻ tốt, chỉ là đôi lúc chưa hành động đúng mà thôi.
Trẻ học cách chống đối thay vì học cách cư xử
Khi việc mắng mỏ trở thành cách giao tiếp quen thuộc trong gia đình, điều trẻ học được đôi khi không phải là cách cư xử đúng, mà là cách phản ứng với sự kiểm soát của người lớn.
Trong môi trường như vậy, trẻ thường hình thành hai kiểu phản ứng phổ biến.
Một số trẻ bắt đầu chống đối lại người lớn. Các em cãi lại, làm ngược lại lời nhắc nhở, hoặc cố tình thể hiện sự bướng bỉnh. Đó không hẳn vì trẻ muốn làm sai, mà vì cảm giác bị ép buộc khiến trẻ muốn khẳng định quyền tự quyết của mình.
Ngược lại, có những trẻ trở nên ngoan ngoãn khi có người giám sát, nhưng chỉ vì sợ bị mắng. Khi không có sự kiểm soát của người lớn, các em có thể lại lặp lại những hành vi cũ.
Trong cả hai trường hợp, điều quan trọng vẫn còn thiếu: trẻ chưa thật sự hiểu vì sao một hành vi là đúng hay sai.
Giáo dục hành vi không chỉ khiến trẻ dừng lại trước một việc sai, mà còn giúp trẻ hiểu tại sao nên làm điều đúng. Khi trẻ hiểu được lý do và cảm thấy mình được tôn trọng, các em mới có thể dần hình thành khả năng tự điều chỉnh hành vi ngay cả khi không có người lớn ở bên cạnh.
Góc nhìn khoa học, giải thích hành vi trẻ
Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực Child Psychology cho thấy rằng việc la mắng thường xuyên không giúp trẻ học cách cư xử tốt hơn như người lớn mong đợi.
Khi bị quát mắng, cơ thể trẻ sẽ kích hoạt phản ứng căng thẳng. Lúc này, não bộ tập trung vào việc bảo vệ bản thân khỏi cảm xúc tiêu cực, thay vì suy nghĩ về điều đúng sai. Vì vậy, trẻ thường phản ứng bằng cách khóc, chống đối hoặc thu mình lại.
Các nhà khoa học trong Developmental Psychology cũng chỉ ra rằng những lời chỉ trích lặp đi lặp lại có thể khiến trẻ dần hình thành niềm tin rằng mình là “đứa trẻ hư”. Khi một đứa trẻ tin vào điều đó, hành vi của chúng thường vô thức đi theo chính nhãn dán ấy.
Ngược lại, khi người lớn giữ bình tĩnh, giải thích rõ ràng và hướng dẫn trẻ cách hành động đúng, trẻ sẽ dễ tiếp nhận hơn nhiều. Trong một môi trường cảm thấy an toàn và được tôn trọng, trẻ không chỉ nghe lời hơn mà còn dần học được cách kiểm soát cảm xúc của mình.
Vì vậy, điều trẻ cần nhất khi mắc lỗi không phải là một tiếng quát lớn hơn, mà là một người lớn đủ kiên nhẫn để giúp chúng hiểu điều gì là đúng.
Cách xử lý
Bình tĩnh trước khi phản ứng
Khi một đứa trẻ không nghe lời, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ thường là tức giận hoặc mất kiên nhẫn. Nhưng điều mà chúng ta đôi khi quên mất là cảm xúc của người lớn lan truyền sang trẻ em rất nhanh.
Nếu người lớn phản ứng bằng sự nóng giận, trẻ cũng dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, sợ hãi hoặc phản kháng. Khi đó, cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái dễ biến thành một cuộc đối đầu cảm xúc, thay vì là một cơ hội để trẻ học hỏi.
Ngược lại, khi người lớn giữ được sự bình tĩnh – nói chậm lại, hạ giọng xuống và phản ứng có suy nghĩ hơn lúc đó, trẻ cũng dễ dàng ổn định cảm xúc của mình. Chính sự bình tĩnh của người lớn là một cách rất tự nhiên để trẻ học được cách kiểm soát cảm xúc của chính mình.
Tìm hiểu nguyên nhân phía sau hành vi
Một hành vi “không nghe lời” thường không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Phía sau đó thường có một nguyên nhân nào đó mà trẻ chưa biết cách diễn đạt.
Ví dụ, trẻ có thể cư xử khó chịu vì:
trẻ muốn được chú ý nhưng chưa biết cách thể hiện
trẻ chưa thực sự hiểu yêu cầu của người lớn
hoặc đơn giản là trẻ đang mệt mỏi, đói, hoặc quá tải cảm xúc
Khi người lớn chỉ tập trung vào việc dừng hành vi sai mà không tìm hiểu nguyên nhân phía sau, vấn đề có thể sẽ lặp lại nhiều lần.
Ngược lại, khi hiểu được điều gì đang khiến trẻ phản ứng như vậy, cha mẹ có thể giải quyết vấn đề từ gốc rễ, thay vì chỉ xử lý phần biểu hiện bên ngoài.
Hướng dẫn thay vì chỉ trừng phạt
Một sai lầm phổ biến trong việc dạy trẻ là chỉ dừng lại ở việc cấm đoán hành vi sai, nhưng không chỉ cho trẻ biết nên làm gì thay thế.
Ví dụ, người lớn thường nói:
“Không được làm vậy.”
Nhưng đối với trẻ em, câu nói này đôi khi vẫn chưa đủ. Trẻ có thể biết rằng mình không nên làm điều đó, nhưng lại không biết cách cư xử đúng là như thế nào.
Vì vậy, thay vì chỉ dừng lại ở lời cấm, người lớn có thể hướng dẫn cụ thể hơn, chẳng hạn:
“Việc này có thể gây nguy hiểm. Chúng ta thử làm theo cách này nhé.”
Khi được giải thích và hướng dẫn, trẻ không chỉ dừng hành vi sai trong khoảnh khắc đó, mà còn học được một cách hành xử tốt hơn cho những lần sau.
Tổng kết
Sau tất cả, có lẽ điều quan trọng nhất mà người lớn cần nhớ là: phần lớn trẻ em không cố tình trở nên khó dạy.
Các em chỉ đang trong quá trình học cách hiểu thế giới xung quanh, học cách cư xử với người khác và học cách kiểm soát những cảm xúc còn rất mới mẻ của mình. Trong hành trình đó, việc mắc lỗi hay cư xử chưa đúng là điều gần như không thể tránh khỏi.
Nếu mỗi lần trẻ sai, phản ứng đầu tiên của người lớn là mắng mỏ, trẻ có thể chỉ học được cách sợ hãi hoặc chống đối. Nhưng khi người lớn kiên nhẫn hơn một chút, chậm lại một chút để lắng nghe và hướng dẫn, trẻ sẽ có cơ hội hiểu và trưởng thành từ chính những sai lầm của mình.
Vì vậy, điều trẻ cần nhất không phải là nhiều lời trách mắng.
Điều trẻ thực sự cần là những người lớn đủ bình tĩnh, đủ kiên nhẫn và đủ thấu hiểu để đồng hành cùng chúng trong quá trình lớn lên.
—————–
Linkachu – Người đã chiến đấu với cân nặng gần 20 năm và đang trên hành trình thử nghiệm phương pháp “ăn no vẫn giảm cân”
Đây là facebook của tớ! LinkachuMC
Vietnamese 
English