Người lớn có rất nhiều hiểu lầm về trẻ em. Có một điều tôi nhận ra sau nhiều năm làm việc với trẻ em và phụ huynh: Người lớn thường rất yêu trẻ. Nhưng không phải lúc nào cũng thật sự hiểu trẻ. Chúng ta lớn lên trong một thời kỳ mà cảm xúc thường bị xem nhẹ.
“Có gì đâu mà khóc.”
“Lớn lên rồi sẽ hiểu.”
“Ngày xưa bố mẹ có được như con đâu.”
Rồi dần dần, rất nhiều người mang cách mình từng được nuôi dạy để tiếp tục nuôi dạy con cái. Không phải vì cha mẹ không thương con, mà chúng ta chưa từng được ai dạy cách nhìn vào thế giới nội tâm của một đứa trẻ.
Những trẻ em không chỉ cần ăn no, học giỏi và ngoan ngoãn. Chúng cần được hiểu. Và có những điều người lớn tưởng là bình thường lại đâng âm thầm để lại dấu vết rất lâu trong tâm hồn trẻ.
“Trẻ con biết gì mà buồn”
Đây có lẽ là điều người lớn hiểu sai nhiều nhất. Người lớn thường đánh giá nỗi buồn dựa trên “mức độ nghiêm trọng” của sự việc. Mất việc mới đáng buồn. Áp lực tiền bạc mới đáng buồn. Đổ vỡ tình cảm mới đáng buồn.
Còn với trẻ em?
- bị bạn không chơi cùng
- bị cô giáo nhắc tên
- bị ba mẹ quên lời hứa
- hay làm hỏng món đồ mình yêu thích
Trong mắt người lớn, đó chỉ là chuyện nhỏ. Nhưng tâm lý trẻ em không vận hành như vậy. Một đứa trẻ chưa có đủ trải nghiệm sống để tự trấn an bản thân như người trưởng thành. Não bộ của trẻ, đặc biệt là vùng kiểm soát cảm xúc, vẫn còn đang phát triển. Điều đó khiến cảm xúc của trẻ thường “to” hơn chúng ta nghĩ. Có những phụ huynh từng nói với tôi:
“Con tôi nhạy cảm quá.”
Nhưng thật ra, trẻ em vốn sinh ra đã nhạy cảm. Chỉ là càng lớn, người lớn càng học cách che giấu cảm xúc của mình đi. Điều trẻ cần trong lúc buồn không phải là:
“Có gì đâu mà khóc.” Mà là: “Mẹ biết chuyện đó làm con buồn.”
Khi cảm xúc được công nhận, trẻ mới học được cách hiểu chính mình. Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường bị phủ nhận cảm xúc thường sẽ dần học cách im lặng với chính mình. Trẻ không còn biết cách chia sẻ nỗi buồn, dễ kìm nén cảm xúc hoặc bùng nổ khi trưởng thành. Bởi từ nhỏ, mỗi lần tổn thương, điều trẻ nghe nhiều nhất lại là: “Có gì đâu mà khóc.” Dần dần, trẻ bắt đầu tin rằng cảm xúc của mình không quan trọng và phải giấu chúng đi để được yêu thương.
“Trẻ nhỏ thì nhớ gì đâu”
Rất nhiều người lớn nghĩ rằng: “Con còn bé, chắc mai là quên.”
Đúng là trẻ có thể quên sự kiện, nhưng cảm giác thì thường ở lại rất lâu. Một đứa trẻ bị chế giễu khi phát biểu sai có thể lớn lên với nỗi sợ nói trước đám đông, một đứa trẻ thường xuyên bị so sánh có thể luôn cảm thấy mình “không đủ tốt”, và một đứa trẻ liên tục bị quát mắng có thể trở nên im lặng bất thường hoặc cực kỳ dễ nổi nóng.
Điều đáng nói là nhiều tổn thương tuổi thơ không tồn tại dưới dạng ký ức rõ ràng mà tồn tại dưới dạng cảm giác: cảm giác mình không quan trọng, cảm giác mình luôn làm sai, cảm giác phải cố gắng thật nhiều mới xứng đáng được yêu thương. Có những người trưởng thành dành rất nhiều năm để chữa lành, bởi dù không còn nhớ rõ sự việc, họ vẫn mang theo cảm giác bị bỏ qua từ khi còn nhỏ.
Những tổn thương thời thơ ấu có thể không còn được nhớ rõ, nhưng cảm giác thì thường ở lại rất lâu. Trẻ lớn lên dễ thiếu tự tin, sợ mắc lỗi, luôn cố gắng làm hài lòng người khác hoặc cảm thấy mình chưa đủ tốt. Có những người trưởng thành mang theo nỗi sợ bị chê trách, bị từ chối suốt nhiều năm chỉ vì khi còn nhỏ, cảm xúc và tổn thương của họ từng bị xem là “rồi cũng quên thôi”.
“Con im lặng là ngoan”
Nhiều phụ huynh thích những đứa trẻ ít cãi, không làm phiền, không mè nheo và luôn nghe lời, và đúng là chúng thường được khen là “ngoan”. Nhưng trong tâm lý học trẻ em, không phải mọi sự im lặng đều đến từ bình yên.
Có những đứa trẻ im lặng vì đã quen với việc cảm xúc của mình không được lắng nghe, đặc biệt khi nhiều lần bị nói “nín đi”, “đừng khóc nữa”, “con làm quá lên rồi”, “có vậy cũng buồn”.
Trẻ sẽ dần học rằng bộc lộ cảm xúc là không an toàn và bắt đầu thu mình lại. Những đứa trẻ này khi lớn lên thường giấu cảm xúc và nhu cầu của mình, sợ làm phiền người khác, khó nói “không” và luôn cố gắng chịu đựng để được yêu thương, bên ngoài là những người hiểu chuyện nhưng bên trong lại thường cô đơn và không biết cách lên tiếng cho chính mình.
“Trẻ tăng động là hư”
Có những đứa trẻ không thể ngồi yên quá lâu, chúng thích chạy nhảy, hỏi liên tục và tò mò với mọi thứ xung quanh. Trong môi trường nhiều quy tắc, những đứa trẻ ấy rất dễ bị gắn nhãn là nghịch, phá, thiếu tập trung hay khó dạy.
Nhưng điều người lớn thường quên là tò mò vốn là bản năng phát triển tự nhiên của trẻ em, và một đứa trẻ thích khám phá không đồng nghĩa với một đứa trẻ hư.
Có lần tôi gặp một bé trai liên tục tháo tung đồ chơi ra để xem bên trong có gì, người lớn trong nhà rất mệt mỏi và thường xuyên la mắng em vì “phá phách”, nhưng vài năm sau, chính cậu bé ấy lại phát triển rất tốt ở khả năng lắp ráp và tư duy kỹ thuật. Rất nhiều năng lực của trẻ ban đầu thường xuất hiện dưới hình dạng khiến người lớn thấy phiền, nhưng điều trẻ cần không phải chỉ là bị kiểm soát, mà là được hướng dẫn cách sử dụng năng lượng của mình đúng cách và không bị gắn mác.
Khi liên tục bị gọi là “hư”, “phá” hay “khó dạy”, trẻ sẽ dần tin rằng bản thân mình có vấn đề, từ đó mất tự tin, sợ thể hiện cá tính và luôn lo mình làm sai. Một số trẻ thu mình lại, nhưng cũng có những trẻ phản kháng mạnh hơn vì cảm thấy không ai thật sự hiểu mình, và đáng tiếc nhất là nhiều đứa trẻ đánh mất luôn sự tò mò và năng lượng tự nhiên những thứ vốn có thể trở thành điểm mạnh rất lớn của chúng sau này.
“So sánh sẽ giúp trẻ cố gắng hơn”
“Con nhìn bạn kia đi.”
“Tại sao em làm được mà con không làm được?”
“Hồi bằng tuổi con…”
Nhiều người lớn dùng so sánh vì nghĩ đó là động lực.
Nhưng với trẻ em, so sánh thường tạo ra sự xấu hổ nhiều hơn là sự cố gắng. Khi bị đặt cạnh một người khác quá nhiều, trẻ sẽ bắt đầu nghĩ: “Có lẽ mình không đủ tốt.”
Và điều nguy hiểm nhất là: trẻ không còn cố gắng vì yêu thích việc học hay phát triển bản thân nữa. Chúng cố gắng chỉ để được công nhận. Rất nhiều người trưởng thành ngày nay: sợ thất bại, ám ảnh thành tích, luôn cảm thấy mình kém cỏi… không phải vì họ yếu đuối. Mà từ nhỏ, họ đã quen với cảm giác: mình luôn bị đặt lên bàn cân với người khác.
Những đứa trẻ lớn lên trong sự so sánh thường rất khó cảm thấy mình đủ tốt. Trẻ dễ hình thành tâm lý tự ti, luôn nhìn giá trị bản thân qua thành tích và sự công nhận của người khác. Khi trưởng thành, nhiều người trở nên sợ thất bại, chịu áp lực phải chứng minh bản thân hoặc liên tục so sánh mình với người khác mà không bao giờ thật sự thấy hài lòng. Và đôi khi, sự so sánh ấy còn khiến trẻ dần mang cảm giác oán giận với chính “con nhà người ta”, người mà trẻ từng bị đặt cạnh suốt tuổi thơ, dù thật ra họ chưa từng làm gì sai.
“Dạy con là sửa con”
Nhiều người lớn vô thức biến việc nuôi dạy thành một hành trình liên tục sửa lỗi: đừng chạy, đừng nghịch, đừng nói vậy, đừng làm thế. Chúng ta quá tập trung vào việc “uốn trẻ cho đúng” mà quên mất rằng trẻ em cũng cần được nhìn thấy điểm mạnh của mình.
Một đứa trẻ chỉ thường xuyên nghe về lỗi sai sẽ lớn lên với cảm giác: “Mình lúc nào cũng chưa đủ tốt.” Trong khi điều giúp trẻ phát triển lành mạnh nhất lại là cảm giác: “Dù mình chưa hoàn hảo, mình vẫn được yêu thương.”
Giáo dục không chỉ là sửa hành vi. Giáo dục còn là giữ cho một đứa trẻ không đánh mất sự tự tin và giá trị bản thân trong quá trình trưởng thành. Khi việc nuôi dạy con bị hiểu lầm thành “sửa con”, trẻ sẽ dần lớn lên trong cảm giác rằng bản thân mình luôn sai. Thay vì được nhìn thấy như một con người đang phát triển, trẻ trở thành “một tập hợp lỗi cần chỉnh sửa”. Điều này khiến trẻ dễ mất tự tin, sợ đưa ra quyết định và luôn chờ người khác đánh giá mình đúng hay sai.
Về lâu dài, những đứa trẻ như vậy thường trở thành những người trưởng thành rất khắt khe với chính mình. Họ dễ rơi vào trạng thái cầu toàn, luôn lo sợ mắc lỗi, hoặc ngược lại là buông xuôi vì nghĩ rằng “cố cũng không đủ tốt”. Có người sẽ liên tục tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài, vì bên trong chưa từng cảm nhận rằng mình đã “ổn” ngay từ đầu.
Kết
Có một câu tôi luôn rất thích:
“Mỗi đứa trẻ đều là một đứa trẻ tốt.”
Nhưng đôi khi, người lớn quá bận dạy trẻ trở thành “đứa trẻ đúng” mà quên mất điều đó. Trẻ em không cần cha mẹ hoàn hảo. Chúng cần một người lớn chịu cố gắng hiểu mình hơn một chút mỗi ngày.
Vì có những lời nói, người lớn chỉ nhớ vài giây, nhưng một đứa trẻ có thể mang theo suốt cả tuổi thơ và trở thành những người lớn có tổn thương trong lòng với khuyết điểm về tính cách, tinh thần.
Mình có cảm hứng về chủ đề này khi đọc quyển sách “Totto-chan: Cô bé bên cửa sổ”. Đây là một quyển sách rất hay về các tình huống giáo dục trẻ, đi theo hành văn của một câu chuyện rất nhẹ nhàng. Quyển sách mang lại cho mình cảm giác rất yên bình, và nếu bạn muốn hiểu hơn về trẻ nhỏ, bạn rất nên đọc thử quyển sách này.
—————–
Linkachu – Người đã chiến đấu với cân nặng gần 20 năm và đang trên hành trình thử nghiệm phương pháp “ăn no vẫn giảm cân”
Đây là facebook của tớ! LinkachuMC
Vietnamese 
English